МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
Вучэбна-метадычнае аб’яднанне па педагагічнай адукацыі

ЗАЦВЯРДЖАЮ
Першы намеснік Міністра адукацыі
Рэспублікі Беларусь 
______________ І.А. Старавойтава 
______________
Рэгістрацыйны № ТД-_________/тып

ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ ЛІТАРАТУРЫ ХІХ СТАГОДДЗЯ

Тыпавая вучэбная праграма па вучэбнай дысцыпліне
для спецыяльнасцей:
1-02 03 01 Беларуская мова і літаратура;
1-02 03 03 Беларуская мова і літаратура. Замежная мова (з указаннем мовы)

УЗГОДНЕНА 
Старшыня вучэбна-метадычнага 
аб’яднання па педагагічнай 
адукацыі
______________ А.І. Жук
______________

УЗГОДНЕНА 
Начальнік Галоўнага ўпраўлення 
агульнай сярэдняй, дашкольнай і
спецыяльнай адукацыі
Міністэрства адукацыі
Рэспублікі Беларусь
______________ М.С. Кіндзірэнка
______________	УЗГОДНЕНА 
Начальнік Галоўнага ўпраўлення прафесійнай адукацыі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
_______________ С.А. Каспяровіч
_______________

УЗГОДНЕНА 
Прарэктар па навукова-метадычнай рабоце Дзяржаўнай установы
адукацыі «Рэспубліканскі 
інстытут вышэйшай школы»
_______________ І.У. Цітовіч
_______________

Эксперт-нормакантралёр
____________   _______________
_______________	

Мінск 2022

СКЛАДАЛЬНІКІ:
І.М.Мішчанчук, загадчык кафедры беларускай і замежнай літаратуры філалагічнага факультэта ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка», кандыдат філалагічных навук, дацэнт;
С.А.Сычова, старшы выкладчык кафедры беларускай і замежнай літаратуры філалагічнага факультэта ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка»

РЭЦЭНЗЕНТЫ:
Кафедра беларускай і рускай філалогіі ўстановы адукацыі «Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І.П.Шамякіна» (пратакол № 15 ад 19.05.2022);

С.Л.Гаранін, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы дзяржаўнай навуковай установы «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», кандыдат філалагічных навук

РЭКАМЕНДАВАНА ДА ЗАЦВЯРДЖЭННЯ Ў ЯКАСЦІ ТЫПАВОЙ:
Кафедрай беларускай і замежнай літаратуры філалагічнага факультэта ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка» (пратакол № 10 ад 10.05.2022);

Навукова-метадычным саветам установы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка» (пратакол № 7 ад 21.06.2022);

Навукова-метадычным саветам па гуманітарнай адукацыі вучэбна-метадычнага аб’яднання па педагагічнай адукацыі 
(пратакол № 9 ад 22.06.2022)

Адказныя за рэдакцыю: І.М.Мішчанчук, С.А.Сычова
Адказныя за выпуск: І.М.Мішчанчук, С.А.Сычова

ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА

Тыпавая праграма па вучэбнай дысцыпліне «Гісторыя беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя» прызначана для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі Рэспублікі Беларусь, якія навучаюцца па спецыяльнасцях 1-02 03 01 «Беларуская мова і літаратура», 1-02 03 03 «Беларуская мова і літаратура. Замежная мова (з указаннем мовы)», з’яўляецца дысцыплінай модуля «Гісторыя беларускай літаратуры – 2» і ўваходзіць у сістэму літаратуразнаўчай падрыхтоўкі студэнтаў, якія вывучаюць гісторыю беларускай літаратуры ў якасці будучай спецыяльнасці.
Тыпавая праграма па вучэбнай дысцыпліне «Гісторыя беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя» складзена ў адпаведнасці з канцэпцыяй літаратурнай адукацыі. Дадзеная дысцыпліна знаёміць студэнтаў з асноўнымі заканамернасцямі развіцця мастацтва слова ў перыяд ХІХ стагоддзя. Прадметам дадзенай вучэбнай дысцыпліны з’яўляецца змест і эвалюцыя беларускай літаратуры як феномена духоўнай культуры ХІХ стагоддзя. 
Мэты вучэбнай дысцыпліны: пазнаёміць студэнтаў з этапамі развіцця нацыянальнай літаратуры (XIX стагоддзя); даць уяўленне пра агульныя напрамкі яе развіцця, змену мастацка-светапоглядных сістэм, эвалюцыю метадаў, стыляў, жанравых формаў; прааналізаваць жыццёвы і творчы шлях пісьменнікаў, змест іх твораў, месца і ролю ў літаратурным працэсе.
Задачы вучэбнай дысцыпліны: 
- даць студэнтам рознабаковыя веды па вучэбнай дысцыпліне;
- навучыць арыентавацца ў свеце мастацкіх твораў XIX стагоддзя;
- сфарміраваць навыкі аналізу літаратурнага тэксту; 
- выпрацаваць крытэрыі разумення канкрэтна-гістарычнай, нацыянальнай і агульначалавечай значнасці мастацкіх твораў;
- выхоўваць эстэтычны густ, адчуванне прыгожага ў жыцці і літаратуры. 
Вучэбная дысцыпліна «Гісторыя беларускай літаратуры XIX стагоддзя» звязана з вучэбнай дысцыплінай «Вусная народная творчасць». Для вывучэння вучэбнай дысцыпліны «Гісторыя беларускай літаратуры XIX стагоддзя» неабходна таксама наяўнасць у навучэнцаў акадэмічных кампетэнцый па вучэбных дысцыплінах «Уводзіны ў літаратуразнаўства», «Вусная народная творчасць», «Гісторыя беларускай літаратуры ХІ–XVI стагоддзяў», «Гісторыя беларускай літаратуры ХVІІ–XVIІІ стагоддзяў». 
У выніку вывучэння вучэбнай дысцыпліны студэнт павінен 
ведаць:
•	шляхі і галоўныя этапы развіцця нацыянальнай літаратуры ХІХ стагоддзя;
•	узаемасувязь светапогляду і творчасці пісьменніка, асаблівасці яго стылю ці творчай манеры;
•	канкрэтна-гістарычнае, нацыянальнае і агульначалавечае значэнне мастацкіх твораў;
•	сучасныя ацэнкі мастацкіх з’яў папярэдніх эпох;
•	праблематыку, ідэйны змест твораў, асаблівасці кампазіцыі, вобразна-выяўленчыя сродкі;
•	герояў твораў, іх светапоглядныя пазіцыі, рысы характару, месца ў сістэме вобразаў;
•	найбольш важныя звесткі пра жыццёвы і творчы шлях пісьменнікаў;
умець:
•	выяўляць агульнае і адрознае ў літаратурах розных эпох;
•	спалучаць тэарэтычныя веды з вывучэннем канкрэтных мастацкіх з’яў;
•	упісаць літаратурны твор ў сацыякультурны кантэкст эпохі;
•	вызначыць месца твора ў мастацкай сістэме пісьменніка і ў літаратуры свайго часу;
•	скласці тэсты па літаратурных творах, фактах жыццёвага і творчага шляху аўтара;
•	каменціраваць тэксты твораў, характарызуючы іх з культуралагічнага, гісторыка-бытавога, літаратуразнаўчага і іншых аспектаў;
•	працаваць з навукова-крытычнай і даведачнай літаратурай;
валодаць:
•	адпаведным паняційным і літаратуразнаўчым апаратам;
•	сучаснай метадалогіяй і методыкай літаратуразнаўчых даследаванняў;
•	навыкамі разнастайных спосабаў аналізу мастацкіх твораў.
Вывучэнне вучэбнай дысцыпліны «Гісторыя беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя» павінна забяспечыць фарміраванне ў студэнтаў базавай прафесійнай кампетэнцыі: характарызаваць гісторыю развіцця беларускай літаратуры ХІХ – 20-х гг. ХХ ст. у аспекце родавай і відавай прыналежнасці мастацкіх твораў, асаблівасцей іх паэтычнай і стылістычнай арганізацыі.
У рамках адукацыйнага працэсу па вучэбнай дысцыпліне «Гісторыя беларускай літаратуры XIX стагоддзя» студэнт павінен набыць не толькі тэарэтычныя і практычныя веды, уменні і навыкі па спецыяльнасці, але і развіць свой каштоўнасна-асобасны, духоўны патэнцыял, сфарміраваць якасці патрыёта і грамадзяніна, гатовага да актыўнага ўдзелу ў эканамічным, вытворчым, сацыяльна-культурным і грамадскім жыцці краіны.
У адпаведнасці з тыпавымі вучэбнымі планамі дысцыпліна «Гісторыя беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя» разлічана на 100 вучэбных гадзін, з іх 56 аўдыторных гадзін. Прыкладнае размеркаванне гадзін па відах заняткаў: 28 гадзін лекцыйных, 28 гадзін практычных. Рэкамендаванай формай бягучага кантролю з’яўляецца залік.

Прыкладны тэматычны план

№ п/п	Назва раздзела, тэмы, падтэмы	Колькасць аўдыторных гадзін	з іх	
			лекцыі	практычныя	
1. ЛІТАРАТУРА ПЕРШАЙ ПАЛОВЫ ХІХ СТАГОДДЗЯ	24	13	11	
1.1.	Станаўленне і развіццё новай беларускай літаратуры	6	4	2	
1.1.1	Агульная характарыстыка	2	2		
1.1.2	Дзейнасць філаматаў і філарэтаў	2		2	
1.1.3	Асоба і творчасць Тамаша Зана	1	1		
1.1.4	Культурна-асветніцкая дзейнасць Ходзькаў	1	1		
1.2.	Творчасць пісьменнікаў-рамантыкаў	18	9	9	
1.2.1	Жыццёвы і творчы шлях Тадэвуша Лады-Заблоцкага	1	1		
1.2.2	Літаратурная дзейнасць Франца Савіча, Гераніма Марцінкевіча і Габрыэлі Пузыні	1	1		
1.2.3	Ян Чачот 	3	1	2	
1.2.4	Адам Міцкевіч	3	1	2	
1.2.5	Ян Баршчэўскі	3	1	2	
1.2.6	Аляксандр Рыпінскі	1	1		
1.2.7	Юзаф Ігнацы Крашэўскі	3	1	2	
1.2.8	Паўлюк Багрым	1	1		
1.2.9	Адам Плуг	1	1		
1.2.10	Ананімная літаратура	1		1	
2. ЛІТАРАТУРА ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХІХ СТАГОДДЗЯ	31	15	16	
2.1.	Агульная характарыстыка літаратуры другой паловы ХІХ стагоддзя	1	1		
2.2.	Ананімная літаратура	3	2	1	
2.3.	Агітацыйная публіцыстыка 1860-х гадоў	2		2	
2.4.	Прадвесне нацыянальнага адраджэння	25	12	13	
2.4.1	Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч	4	2	2	
2.4.2	Уладзіслаў Сыракомля	4	2	2	
2.4.3	Вінцэсь Каратынскі	4	2	2	
2.4.4	Францішак Багушэвіч	4	2	2	
2.4.5	Эліза Ажэшка	4	2	2	
2.4.6	Янка Лучына	4	2	2	
2.4.7	Альгерд Абуховіч і Адам Гурыновіч	1		1	
3. ЛІТАРАТУРА МЯЖЫ ХІХ–ХХ СТАГОДДЗЯЎ	1		1	
	УСЯГО	56	28	28	

ЗМЕСТ ВУЧЭБНАГА МАТЭРЫЯЛУ

РАЗДЗЕЛ 1. ЛIТАРАТУРА ПЕРШАЙ ПАЛОВЫ ХІХ СТАГОДДЗЯ
Тэма 1.1. Станаўленне і развіццё новай беларускай літаратуры
1.1.1. Агульная характарыстыка
Шматмоўнасць. Паскоранасць у развіцці. Праблема творчага метаду. Спалучэнне розных мастацкіх напрамкаў у творчасці аднаго аўтара. Перыядызацыя. 
Фармiраванне беларускай нацыi. Перадумовы ўзнікнення новай літаратуры. Вытокі і крыніцы. Сувязь з фальклорам. Ананімны характар многіх твораў. Літаратурныя ўплывы. Творчасць пiсьменнiкаў з папярэдняга стагоддзя. 
Юльян Урсын Нямцэвiч (1757 або 1758–1841). Актыўная грамадзянская пазіцыя. Жыццё і дзейнасць на Бацькаўшчыне і за мяжой. Пастаноўка надзённых сацыяльных праблем у байках і камедыі «Вяртанне дэпутата». Творчасць у ХІХ стагоддзі. Беларуская тэматыка ў «Лiтоўскiх пiсьмах», «Успамінах маіх часоў», «Гiстарычных песнях», «Гiстарычных падарожжах…». Раманы «Два паны Сяцехi», «Ян з Тэнчына» i iнш. Ян Аношка (каля 1775 – не пазней 1827). Супярэчлiвыя звесткi з жыцця. Зборнiкі «Паэзiя», «Вянок з папарацi». Ян Ходзька (1777–1851). Факты біяграфіі. Беларуская аснова камедыі «Вызваленая Літва, або Пераход Нёмана», трагедыі «Кракус». Элементы паэтыкі класіцызму ў творах. Празаічная спадчына: аповесці «Пан Ян са Свіслачы», «Брат і сястра». Успаміны, артыкулы па гісторыі Міншчыны. Антонi Гарэцкi (1787–1861). Творчы воблiк. Байкi. Сатыры. Вобраз селянiна-беларуса ў творах «Да мужыкоў», «Думка мужыка». Фадзей Булгарын (1789–1859). Вобраз Булгарына ў паэме «Тарас на Парнасе». Новыя факты пра асобу пісьменніка. Журналісцкая дзейнасць. Рэаліі беларускага жыцця ў мемуарах, у рамане «Іван Выжыгін». 
1.1.2. Дзейнасць філаматаў і філарэтаў
Лiцвiнскi патрыятызм лiдараў рэвалюцыйнага i лiтаратурнага руху Беларусi (шубраўцаў, фiламатаў i фiларэтаў, Дэмакратычнага таварыства Вiленскай медыка-хірургічнай акадэмii). Шубраўцы, іх творчая дзейнасць, месца i роля ў лiтаратуры. Фiламаты i фiларэты. Праграма, статут, творчасць сяброў таварыстваў. Аналiз твораў А. Э. Адынца, А. Петрашкевiча, А. Ходзькi, М. Рукевiча, I. Дамейкi i iнш. Паўстанне 1830–1831 гадоў. Вiленскi паўстанцкi камiтэт. Закрыццё Вiленскага ўнiверсiтэта. Заснаванне цэнтраў лiтаратурна-грамадскага руху, газет i часопiсаў за межамі Беларусі: у Парыжы, Лондане, Пецярбургу, Маскве. Публiкацыя твораў на беларускай мове.
1.1.3. Асоба і творчасць Тамаша Зана
Тамаш Зан (1796–1855). Факты біяграфіі. Народная аснова камедыі «Грэцкія піражкі», паэмы «Табакерка». Цікавасць да элементаў фантастыкі, дэманалогіі ў баладах («Свіцязь-возера», «Цыганка», інш.). Тэматычны змест, жанравыя формы лірыкі Т. Зана («Песня з турмы ў Вільні», «Выгнанец», «Згіне птах, спаткаўшы плаху...» і інш.).
1.1.4. Культурна-асветніцкая дзейнасць Ходзькаў
Ходзькі ў гісторыі беларускага пісьменства. Балады А. Ходзькі. Iгнат Ходзька (1794–1861). Жыццё. Творчы шлях. Уплыў класiцызму i сентыменталiзму на першыя вершы. Шлях ад сентыменталiзму да рамантызму і рэалiзму. Празаічныя цыклы «Лiтоўскiя абразкi», «Літоўскія паданні». Карцiны беларускага жыцця ў аповесці «Успамiны квестара». Арыгінальнасць формы твора. Вобраз Мiхала Лаўрыновiча. 

Тэма 1.2. Творчасць пісьменнікаў-рамантыкаў
Ідэйна-эстэтычная праграма філаматаў як пачатак рамантызму ў беларускай літаратуры. Прыярытэтнае становішча паэзіі. Шырокі зварот аўтараў да фальклору. Мастацкае спасціжэнне мінулага народа. Праблема беларуска-польскага двухмоўя.
1.2.1. Жыццёвы і творчы шлях Тадэвуша Лады-Заблоцкага
Тадэвуш Лада-Заблоцкі (1811–1847). Біяграфічныя звесткі. Удзел у лёсе ссыльнага паэта-салдата Ю.-І. Крашэўскага і Р. Падбярэскага. Фальклорная аснова рамантычных балад «Зачараваная дзяўчына», «Ляшка». Структура зборніка «Паэзія». Байранаўскія матывы ў вершах. Вобразы Літвы-Беларусі і Каўказа ў творах паэта («Вілія», «Да Дзвіны», «Алазанская даліна», «Да бярозы на Каўказскіх гарах»). Паэма «Ваколіцы Віцебска». Спалучанасць лёсу лірычнага героя з забытай гісторыяй краю. 
1.2.2. Літаратурная дзейнасць Франца Савiча, Геранiма Марцiнкевiча, Габрыэлі Пузыні
Франц Савіч (1815–1845). Бiяграфiя. Удзел у рэвалюцыйным руху. Аўтабіяграфічныя творы «Споведзь», «Успаміны». Верш «Там блізка Пінска...» («Дзе ж тое шчасце падзелася?..») як узор беларускай рэвалюцыйнай паэзіі ХІХ стагоддзя. 
Жыццё і літаратурная дзейнасць Геранiма Марцiнкевiча (1816–1864). Прычыны малой вядомасці твораў пісьменніка. Гісторыя выдання зборніка «Паэзія». Драматычны абразок «Адвячорак».
Габрыэля Пузыня (1815–1869). Факты бiяграфiі. Шырокія кантакты з дзеячамі літаратуры і мастацтва тагачаснай Беларусі. Верш-пасланне «Да Адама Мiцкевiча, пасылаючы яму трохі вады і кветак». Агульная характарыстыка кнiг паэзii («У iмя Бога», «Далей у свет!»), прозы («Малыя, але праўдзiвыя апавяданнi»), драматургіі («Аматарскi тэатр»). Дзённiкавыя запісы Г. Пузыні «У Вільні і літоўскіх дварах...». Прычыны малой вядомасці твораў пісьменніка. Гісторыя выдання зборнiка «Паэзiя». Адметнасць выкарыстання беларускага меласу ў «драме са звычайнага жыцця» («Час над Дзвiною»). Ідэя свабоды (сапраўднай і ўяўнай) у беларускамоўным абразку «Адвячорак». Народныя характары ў творы. 
1.2.3. Ян Чачот 
Ян Чачот (1796–1847). Біяграфічныя звесткі. Пачынальніцкая роля Я. Чачота ў стварэнні літаратуры на беларускай мове. Філамацкі перыяд творчасці. Імянінныя віншаванні. Спалучэнне элементаў эстэтыкі класіцызму, сентыменталізму і рамантызму ў польскамоўных баладах («Свіцязь», «Калдычэўскі шчупак», «Мышанка», інш.). Зварот да гісторыі ВКЛ у цыкле «Спевы пра даўніх ліцвінаў да 1434 года». Маральна-дыдактычныя тэндэнцыі ў вершах на беларускай мове («Да мілых мужычкоў», «Покуль сонца ўзыдзе...», «Нашто нам дым выядае вочкі», інш.). Дзейнасць Чачота-фалькларыста. Зборнікі «Песенькi вясковыя з-над Нёмна i Дзвiны». 
1.2.4. Адам Мiцкевiч
Адам Мiцкевiч (1798–1855). Біяграфічныя звесткі. Уклад пачынальніка польскага рамантызму ў станаўленне беларускай літаратуры. Ліцвінскі патрыятызм паэта. Біяграфія. Перыяды творчасці. Тэматыка, мастацкія асаблівасці ранніх балад і рамансаў («Пралеска», «Курганок Марылі», «Свіцязь», «Свіцязянка», «Рыбка», інш.). Элементы паэтыкі рамантызму ў санетах. Гісторыя напісання, кампазіцыя драматычнай паэмы «Дзяды». Алегарычны змест пачатковай (другой) часткі твора. Біяграфічныя моманты, вобразы сяброў маладосці ў паэме. Сувязь твора з рэальнымі падзеямі 1820–1830-х гадоў. Вобраз рамантычнага бунтара Густава-Конрада. «Дзяды» ва ўспрыманні тагачаснай польскай і расійскай крытыкі. Зварот да мінулага роднай зямлі ў паэмах «Мешка, князь Наваградскі», «Гражына», «Конрад Валенрод». «Пан Тадэвуш» як энцыклапедыя жыцця беларускай шляхты канца ХVІІІ – пачатку ХІХ стагоддзяў. Патрыятычная ідэя твора. Рэалістычныя тэндэнцыі ў паэме. Тыпалагiчныя сувязi «Пана Тадэвуша» з «Новай зямлёй» Я. Коласа. Пераклады паэмы на беларускую мову. А. Мiцкевiч i Беларусь.
1.2.5. Ян Баршчэўскi
Ян Баршчэўскi (1794?–1851). Бiяграфiчныя звесткі. Зварот пісьменніка на пачатковым этапе творчасці да беларускай мовы. Ідэйны змест, мастацкія асаблівасці твораў «Дзеванька», «Гарэлiца», «Бунт хлопаў». Рэгiянальны каларыт польскамоўных балад «Русалка-спакуснiца», «Дзве бярозы», «Зарослае возера» і інш. Апрацоўка беларускiх легенд i паданняў аўтарам. Тэма роднага краю, паказ трагiчных чалавечых лёсаў у паэме «Жыццё сiраты». Кніга «Шляхцiц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях». Адметнасць кампазіцыі. Вобразы шляхціца Завальні і героя-апавядальніка. Паказ Беларусі як самабытнага краю з адметнай духоўнай культурай. Фальклорна-міфалагічныя матывы і вобразы ў творах, іх аўтарская інтэрпрэтацыя. Кніга «Шляхцiц Завальня...» у літаратурным кантэксце. Праблемна-тэматычная, кампазіцыйная, мастацка-вобразная блізкасць аповесці «Драўляны дзядок i кабета Iнсекта» да галоўнага твора пісьменніка. Ідэя служэння Бацькаўшчыне ў аповесці «Душа не ў сваiм целе». «Нарыс Паўночнай Беларусі» Я. Баршчэўскага. 
1.2.6. Аляксандр Рыпiнскi
Аляксандр Рыпiнскi (1809 – пасля 1896). Факты жыцця. Эвалюцыя нацыянальнага ўсведамлення (прысвячэнне да кнігі «Беларусь» і ліст 1883 года да А. Плуга). Творы на польскай мове. Кнiга «Беларусь» як адна з першых сістэматызацый вусна-паэтычнай творчасці народа. Беларускамоўная балада «Нячысцiк». Сінтэз літаратурнай і фальклорнай традыцый у творы. Выявы бурлескнага стылю. Блiзкасць твора да народнай гутаркi. Праца над біяграфічнымі нарысамі пра пісьменнікаў (Я. Баршчэўскі, Г. Марцінкевіч, Ф. Князьнін і інш.). Збіранне і апісанне літаратурных крыніц. Архіўныя матэрыялы А. Рыпінскага і сучаснае вырашэнне праблемы аўтарства паэмы «Тарас на Парнасе».
1.2.7. Юзаф Iгнацы Крашэўскi 
Юзаф Iгнацы Крашэўскi (1812–1887). Факты біяграфіі. Шматграннасць таленту. Зварот да розных родаў і жанраў літаратуры. Шлях ад рамантызму да рэалізму. Ідэя маральнага ўдасканалення грамадства ў «вясковых» аповесцях «Хата за вёскай», «Улляна», «Астап Бандарчук», «На Палессі» і інш. Выявы рэалістычнага паказу жыцця ў творах. Мінулае Польшчы, Беларусі, Літвы, Украіны ў гістарычных раманах «Апошнія з слуцкіх князёў», «Жыгімонтаўскія часы», «Маці каралёў». Вобразы лiцвiнаў у «замежных» творах («Графiня Козель», «Бруль», «З гiсторыi сямiгадовай вайны»). Паэтычная трылогія з гісторыі Літвы «Анафеляс». Гістарычны (літоўска-беларускі) матэрыял у камедыях «Пане Каханку», «Радзівіл у гасціне». Этнаграфічныя звесткі пра жыццё селяніна ў нарысах «Пінск і Піншчына», «Малюнкі з жыцця і падарожжа», інш. 
1.2.8. Паўлюк Багрым 
Паўлюк Багрым (1812–1891). Легенды i гiстарычная праўда пра паэта. Верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы…». Трагізм светаадчування лірычнага героя. Канфлікт свабоды і няволі як рамантычная дамінанта верша. Фальклорныя матывы і вобразы. Версіі аўтарства твора. 
1.2.9. Адам Плуг
Адам Плуг (Антоні Пяткевіч, 1823–1903). Бiяграфiя. Творчы шлях. Мастацкi вобраз Лiтвы-Беларусi ў паэме «Заклятыя скарбы». Спецыфiка рамантызму ў творах А. Плуга. Апавяданне на роднай мове «Кручаная баба». Талент А. Плуга як стылiзатара.
1.2.10. Ананiмная літаратура
Прычыны шырокага бытавання ананімных твораў. Фалькларызацыя арыгінальных (аўтарскіх) тэкстаў («Бунт хлопаў» Я. Баршчэўскага і інш.). Жанравая шматстайнасць, арыентацыя на вусна-паэтычныя формы. Сацыяльна-выкрывальніцкі пафас, падзеі і рэаліі беларускага жыцця ў вершах і гутарках («Скажы, вяльможны пане…», «Вясна гола перапала», «Вiншаванне Бондара Савасцея», «Iмянiннае вiншаванне», «Гутарка Данілы са Сцяпанам» і інш.). «Энеiда навыварат». Праблема аўтарства. Iдэйны змест паэмы. Крытыка канонаў класіцызму. Сувязь з першакрыніцай. Беларуская «Энеіда» ў кантэксце парадыйных твораў на паэму Вяргілія. Мясцовы каларыт. Сродкі стварэння камічнага эфекту. Асаблівасці мовы.

РАЗДЗЕЛ 2. ЛIТАРАТУРА ДРУГОЙ ПАЛОВЫ ХІХ СТАГОДДЗЯ
Тэма 2.1. Агульная характарыстыка літаратуры другой паловы ХІХ стагоддзя
Духоўная атмасфера эпохі. Асоба Адама Кіркора, яго культурна-асветніцкая дзейнасць у Вільні. «Альбом» Арцёма Вярыгі-Дарэўскага. Факты жыцця пісьменніка, лёс уласных твораў. Біяграфічныя звесткі, творчасць Вайніслава Савіча-Заблоцкага, Ялегі Пранціша Вуля, Ігната Легатовіча, Фелікса Тапчэўскага, Юльяна Ляскоўскага.
Рэвалюцыйна-дэмакратычны рух у Еўропе і на землях Расійскай імперыі ў канцы 1840-х – пачатку 1860-х гадоў. Кульмінацыя грамадска-палітычнага жыцця Паўночна-Заходняга краю ў 1861–1863 гадоў. Адлюстраванне падзей паўстання пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага ў творах Марыі Радзевіч («Пажары і папялішчы»), Элізы Ажэшкі («Над Нёманам»), Янкі Лучыны («З крывавых дзён»), Станіслава Акрэйца «Старасвецкія памешчыкі. Нарысы Заходняга краю»), інш. Мастацкія метады і напрамкі. Асноўныя эстэтычныя тэндэнцыі. Шматмоўнасць тагачаснай літаратуры.
Тэма 2.2. Ананімная літаратура
Асаблівасці ананімных твораў 1850–1860-х гадоў. Шырокае бытаванне жанру гутаркі. Праблематыка, пафас, асноўныя матывы дарэформенных твораў (паэма «Два д’яблы», «Гутарка старога дзеда», «Гутарка двух суседаў»). Магчымыя аўтары твораў. Ананімныя вершы і гутаркі паслярэформеннага часу («Праўда», «Вось цяпер які люд стаў», «Дзякуй Богу і гасудару...», «Гутарка пана з селянінам», «Гутарка ў карчме» і інш.). Супрацьпастаўленне старога і новага жыцця. Ідэя «добрага» цара ў творах. Паэма «Тарас на Парнасе». Версіі аўтарства. Меркаванні і аргументы даследчыкаў наконт аўтарства Канстанціна Вераніцына. Ідэйны змест, жанравая адметнасць паэмы. Цесная сувязь твора з літаратурным жыццём свайго часу. Спалучэнне рэальна-бытавога і ўмоўна-фантастычнага планаў. Моўна-стылёвыя асаблівасці паэмы.
Тэма 2.3. Агітацыйная публіцыстыка 1860-х гадоў
Кастусь Каліноўскі (1838–1864). Жыццёвы шлях. Новыя аспекты асэнсавання асобы кіраўніка паўстання 1863–1864 гадоў. Светапогляд. Абарона інтарэсаў беларускага селяніна. «Мужыцкая праўда» Яські-гаспадара з-пад Вільні. Асноўныя праблемы, узнятыя ў нумарах газеты. «Пiсьмо з-пад шыбенiцы» як запавет К. Каліноўскага беларускаму народу. Верш «Марыська чарнаброва, галубка мая…». Яго «двухадраснасць», варыянты прачытання. Вобраз высакароднага і самаахвярнага рэвалюцыянера ў творах пісьменнікаў розных пакаленняў (М. Танк, А. Куляшоў, У. Караткевіч, А. Наварыч, інш.).
Тэма 2.4. Прадвесне нацыянальнага адраджэння
2.4.1. Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч
Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч (1808–1884). Біяграфічныя звесткі. Асаблівасці светапогляду. Культурна-асветніцкая дзейнасць. Свядомы і паслядоўны зварот да беларускай мовы. Праблема метаду. Класічныя і народныя традыцыі ў творчасці пісьменніка. Раннія творы. Выкарыстанне фальклору ў паэмах i вершаваных аповесцях 1850-х гадоў. («Гапон», «Травiца – брат-сястрыца», «Шчароўскiя дажынкi» i iнш.). Ідэя класавага міру ў дарэформенны перыяд, перагляд яе на апошнім этапе творчасці. «Iдылiя». Спецыфіка жанру, ідэйны змест, вобразы. Быліца «Халімон на каранацыі». П’еса «Пiнская шляхта». Час напісання і час з’яўлення ў друку. Шляхта i царскае чыноўнiцтва ў паказе драматурга. Крытычны пафас твора. Майстэрства В. Дуніна-Марцінкевіча – камедыёграфа. Змест, вобразы, наватарства праблематыкі, мастацкiя асаблiвасцi п’есы «Залёты». Значэнне творчасцi В. Дунiна-Марцiнкевiча.
2.4.2. Уладзiслаў Сыракомля 
Уладзiслаў Сыракомля (Людвік Кандратовіч, 1823–1862). Факты біяграфіі. Сувязь польскамоўных твораў з жыццём беларускага народа. Пачатак творчага шляху (вершаваная гутарка «Паштальён»). Пераклады i апрацоўкi народных песень («Народная песенька з ваколiц Вiльнi», «Жнiўная песня», «Жменя пшанiцы»). Iлюзii класавага салiдарызму ў творах «Вясковыя палiтыкi», «Лiсты з Беларусi». «Хадыка»: вершаваная «гутарка з палескай мінуўшчыны». Эвалюцыя характару героя. Пастаноўка аўтарам філасофскіх, сацыяльных, маральна-этычных праблем. Элементы фальклору ў творы. Праблемнае і стылёвае наватарства вершаў на беларускай мове. «Добрыя весцi»: сацыяльны змест, мастацкiя асаблівасці. «Ужо птушкi пяюць усюды»: алегарычнасць, іранічны падтэкст верша, праекцыя на падзеі пачатку 1860-х гадоў. У. Сыракомля і лiтаратурнае асяроддзе. Вобраз пісьменніка ў творах сучаснікаў і нашчадкаў (А. Плуг, В. Дунiн-Марцiнкевiч, Я. Купала, А. Мальдзiс і інш.). 
2.4.3. Вiнцэсь Каратынскi
Вiнцэсь Каратынскi (1831–1891). Бiяграфiя. Паказ прыгонніцкай рэчаіснасці, вера ў надыход справядлівасці на зямлі як асноўныя тэмы зборніка «Чым хата багата, тым рада». Паэма «Тамiла». Асаблівасці кампазіцыі. Вобраз лірычнага героя ў творы. Ідэя трагiчнай наканаванасці лёсу працаўнiка. Свядомае ўвядзенне аўтарам у польскамоўны тэкст беларускай лексікі. Вершы на беларускай мове. Розныя трактоўкі пазіцыі В. Каратынскага ў прывітальным вершы на прыезд Аляксандра ІІ («Уставайма, братцы…»). Роля творцы і мастацкай творчасці як асноўная ідэя верша «Далiбог-то, Арцiм». Тэма страчанай радзімы ў элегіі «Туга на чужой старане». Краязнаўчыя нарысы «Карціны з берагоў Нёмана», «Наваградчына і Наваградак».
2.4.4. Францiшак Багушэвiч 
Францiшак Багушэвiч (1840–1900). Жыццёвы шлях. Адраджэнская ідэя, абвостраная сацыяльнасць як адметныя рысы светабачання і зместу твораў пісьменніка. Праблема мастацкага метаду. Змест прадмоў да зборнікаў «Дудка беларуская», «Смык беларускі». Паэт пра месца і ролю творцы («Мая дудка», «Смык»). Мацей Бурачок i Сымон Рэўка з-пад Барысава – уяўныя аўтары кнiг Ф. Багушэвiча. Выявы патрыятызму, «тутэйшасці» ў лірычнага героя зборніка «Дудка беларуская» («Хрэсьбiны Мацюка», «Мая хата» i iнш.). Усведамленне ім сацыяльнай няроўнасцi («Бог не роўна дзеле», «Дурны мужык, як варона», iнш.). Лiрызм вершаў Сымона Рэўкi з-пад Барысава (зборнік «Смык беларускi»). Паказ мужыцкага гора i галечы, нянавiсцi мужыка да пана. Маральны кодэкс Ф. Багушэвiча («Ахвяра»). Жанравыя, моўна-стылёвыя асаблівасці вершаў. Філасофская і патрыятычная скіраванасць апошніх па часе (польскамоўных) твораў паэта «Дагарае рэшта вецця...», «Прывід надзеі», «Шумяць сосны», інш. Вобраз Алiндаркi ў вершаваным апавяданні «Кепска будзе!». Аптымістычнае завяршэнне твора. Праблематыка, змест, вобразы персанажаў у апавяданні «Тралялёначка». Народна-фальклорная аснова празаічных твораў «Дзядзіна», «Сведка», «Палясоўшчык».
2.4.5. Элiза Ажэшка
Элiза Ажэшка (1841–1910). Біяграфічныя звесткі. Удзел у паўстанні 1863–1864 гадоў. «Жаночая» тэма ў ранняй творчасці («На правінцыі», «Марта»). «Беларускі цыкл» твораў: вострая сацыяльнасць, жыццёвасць канфліктаў, характарыстыка вобразаў персанажаў (аповесці «Нiзiны», «Дзюрдзi», «Хам»). Паказ жыцця простага працаўніка ў апавяданнях «Зімовым вечарам», «Раманіха», «Тадэвуш». Ключавая тэма, праблематыка рамана «Над Нёманам». Гісторыя з’яўлення кнігі «Gloria victis». Спалучэнне ў навелах дакументальнасці і мастацкасці. Даследаванне народнага светапогляду, нацыянальнай культуры беларусаў у нарысах «Людзі і кветкі над Нёманам». Сяброўства Э. Ажэшкi з прадстаўнiкамi беларускай iнтэлiгенцыi, ацэнка беларускамоўных вершаў Ф. Багушэвiча.
2.4.6. Янка Лучына
Янка Лучына (Іван Неслухоўскі, 1851–1897). Жыццёвы лёс. Творчасць на польскай, беларускай і рускай мовах. Літаратурныя настаўнікі. Лірычны пачатак у вершах. Зборнік «Вязанка». Зварот да сацыяльных матываў («Што думае Янка, везучы дровы ў горад», «Сівер», «Дзень за днём»). Вобраз роднага краю, паэтызацыя прыроднага свету ў лірыцы і ў паэме «Паляўнічыя акварэлькі з Палесся». Высокая паэтычная культура творчасці, майстэрства версіфікацыі. Гісторыя напісання «Паляўнічых акварэлек...». Ідэі філасофіі пазітывізму ў творы. Непрыманне Я. Лучынам карыслівых адносін да прыроды. Маштабнасць вобраза паляўнічага Грышкі. Сюжэтная лінія аўтара-апавядальніка.
2.4.7. Альгерд Абуховіч і Адам Гурыновіч
Альгерд Абуховіч (1840–1898). Супярэчлівы характар звестак пра жыццёвы і творчы шлях пісьменніка. Рамантычныя і рэалістычныя тэндэнцыі ў «Думе а Каралю ХІІ». Аўтарская ацэнка гістарычных асоб і падзей у творы. А. Абуховіч як адзін з заснавальнікаў жанру байкі («Старшына», «Ваўкалак», «Суд»). Літаратурныя і фальклорныя традыцыі ў творах. Гісторыя напісання і публікацыі успамінаў «З папераў Альгерда Абуховіча». Кампазіцыя, мастацкія асаблівасці мемуараў пісьменніка. 
Адам Гурыновіч (1869–1894). Лёс пісьменніка і яго твораў. Удзел у рэвалюцыйным руху. А. Гурыновіч аб месцы ў літаратуры Ф. Багушэвіча, уласны паэтычны маніфест аўтара («Дзякуй табе, браце, Бурачок Мацею»). Выяўленне свядомасці грамадска актыўнага чалавека свайго часу ў вершах «Што ты спіш, мужычок...», «Перш душылі паны...». Прыродаапісальная лірыка («Бор», «Вясна», «Да жніва», інш.). Маральная праблематыка балады «Месца нячыстае». Перакладчыцкая дзейнасць. 

РАЗДЗЕЛ 3. ЛІТАРАТУРА МЯЖЫ ХІХ–ХХ СТАГОДДЗЯЎ
Ажыўленне грамадска-палітычнага і літаратурнага жыцця напрыканцы 1880-х гадоў. Публіцыстыка Міхаіла Радзевіча, Данілы Баравіка, Шчырага Беларуса, Аляксандра Пшчолкі, Дарафея Бохана і інш. Навуковая дзейнасць Яўхіма Карскага, Еўдакіма Раманава, Адама Багдановіча, Мітрафана Доўнар-Запольскага, інш. Рускамоўныя перыядычныя выданні на тэрыторыі Беларусі. Выхад да чытача кніг на беларускай мове (Ф. Багушэвіча, Я. Лучыны, А. Ельскага, Ш. Ядвігіна). Праблема польска-руска-беларускага полілінгвізму ў тагачаснай літаратуры. Аляксандр Ельскі (1834–1916). Падзвіжніцкая праца па збіранні і захаванні культурнай спадчыны народа. Уласналітаратурная творчасць. Тэматыка твораў на беларускай мове: аповесць «Сынок», апавяданне «Выбіраймася ў прочкі! Скарэй у Томск!» і інш. Перакладчыцкая дзейнасць. Гісторыка-краязнаўчыя артыкулы. Адам М-скі (Зося Манькоўская/Тшашчкоўская, 1847–1911). Біяграфічныя звесткі. Верш «Беларуская малітва» і пераклады на беларускую мову. Выяўленне ліцвінскага патрыятызму ў польскамоўнай спадчыне пісьменніцы. Пераемнасць і працяг рамантычных традыцый А. Міцкевіча і У. Сыракомлі (нізка «Былыя акорды», «З жыцця тугі» і інш.). Выкарыстанне беларускага фальклору і лексікі (зборнік паэзіі «Адзін з многіх», цыкл «Дарагавіцкія песні»). Дзейнасць рускамоўных пісьменнікаў Беларусі. Пытанне пра мастацкі ўзровень твораў. Паказ жыцця сялянства, вясковага побыту Якубам Брайцавым (апавяданне «Дудалёва лаза», аповесць «Няўдашачка Анюта», раман «Багацеі»), Дзмітрыем Лапо (зборнік «Беларускія апавяданні»), Аляксандрам Пшчолкам (апавяданні «Панскае ігрышча», «Більярд у дзярэўні»). Непаслядоўнасць поглядаў А. Пшчолкі на будучыню беларускай нацыі. Кніга Дарафея Бохана «Мінскія паданні і легенды». Творы-стылізацыі «Усяслаў Чарадзей», «Князь Глеб Мінскі». Раманы Станіслава Акрэйца «Апошнія язычнікі», «Пры старых парадках», аўтабіяграфічная хроніка «Далёкія гады».

ІНФАРМАЦЫЙНА-МЕТАДЫЧНАЯ ЧАСТКА

ЛІТАРАТУРА

Асноўная літаратура:
1.	Гісторыя беларускай літаратуры XI–XIX стагоддзяў : у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. ; рэдкал.: У. В. Гніламёдаў [і інш.]. – 2-е выд., дапрац. – Мінск : Беларус. навука, 2016. – 581 с.
2.	Трус, М. В. Беларуская паэзія ХVІ–ХХ стст. : хрэстаматыя : вучэб.-метадыч. дапам. / М. В. Трус. – Мінск : Беларус. дзярж. тэхнал. ун-т, 2015. – 275 с.
3.	Трус, М. В. Гісторыя беларускай літаратуры : практыкум вучэб.-метад. дапам. / М. В. Трус. – Мінск : Беларус. дзярж. тэхнал. ун-т, 2015. – 322 с.
4.	Энциклопедия для школьников и студентов : в 12 т. / рэдкал.: В. У. Ваніна (гл. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. энцыкл., 2009–. – Т. 8 : Беларуская літаратура. – 2019. – 496 с.

Дадатковая літаратура:
5.	Гісторыя беларускай літаратуры [Электронны рэсурс] : вучэб.-метад. комплекс для спецыяльнасцей 1-02 03 01 «Беларуская мова і літаратура», 1-02 03 03 «Беларуская мова і літаратура. Замежная мова 
(з указаннем мовы)» / склад.: Т. У. Ганчарова-Цынкевіч [і інш.] // Репозиторий БГПУ. – Рэжым доступу: https://elib.bspu.by/handle/doc/52767. – Дата доступу: 10.06.2022. 
6.	Мішчанчук, І. М. Гісторыя беларускай літаратуры [Электронны рэсурс] : электрон. вучэб.-метад. комплекс для спецыяльнасцей 
1-02 03 01 «Беларуская мова і літаратура», 1-02 03 02 «Беларуская мова і літаратура. Замежная мова (з указаннем мовы)» / І. М. Мішчанчук, М. С. Рак // СДО Мoodle / Белорус. гос. пед. ун-т. – Режим доступа: https://bspu.by/moodle/course/view.php?id=2855. – Дата доступа: 10.06.2022. 

РЭКАМЕНДУЕМЫЯ СРОДКІ І ФОРМЫ НАВУЧАННЯ

Па кожнай вучэбнай тэме ў адпаведнасці з яе мэтамі і задачамі па фарміраванні і развіцці ў студэнтаў канкрэтных кампетэнцый выкладчык праектуе і рэалізуе канкрэтныя педагагічныя тэхналогіі. 
Асноўнымі тэхналогіямі навучання з’яўляюцца: праблемнае навучанне (праблемнае выкладанне, пошукавы метад); камунікатыўныя тэхналогіі, заснаваныя на актыўных формах і метадах навучання; асобасна арыентаваная тэхналогія (улік індывідуальна-асобасных асаблівасцей студэнтаў, захаванне прынцыпу варыятыўнасці); інфармацыйна-камунікатыўныя тэхналогіі.
Тэматычны змест вучэбнай дысцыпліны рэалізуецца ў наступных формах: лекцыі, практычныя заняткі, самастойная работа студэнтаў.
Віды заняткаў: аўдыторная групавая і індывідуальная праца з выкладчыкам; аўтаномнае пазааўдыторнае абавязковае выкананне студэнтам заданняў выкладчыка; бягучы кантроль, які ажыццяўляецца шляхам тэсціравання і гутаркі; кансультацыі (групавыя і індывідуальныя). 
Формы кантролю: бягучы кантроль (наведвальнасць заняткаў, актыўная праца на практычных занятках), прамежкавы кантроль (вуснае апытанне пасля засваення вучэбнага матэрыялу па тэме), бягучая атэстацыя.

ПЕРАЛІК РЭКАМЕНДАВАНЫХ СРОДКАЎ ДЫЯГНОСТЫКІ 

Тэсціраванне; кантрольныя заданні; пісьмовыя і вусныя паведамленні.
Віды вучэбнай дзейнасці, якія падлягаюць ацэньванню ў сістэме рэйтынгавай ацэнкі ведаў: выкананне тэставых заданняў; распрацоўка, абарона, афармленне навучальных праектаў; вусныя паведамленні па тэматыцы курса; франтальнае апытанне; рэдагаванне тэкстаў; удзел у дыскусіях, калектыўнай рэфлексіі ў ходзе навучальных заняткаў.
Форма бягучай атэстацыі – залік, на якім выконваюцца наступныя заданні:
1. Асвятленне пытання па раздзелу І.
2. Асвятленне пытання па раздзелах ІІ–ІІІ.
3. Практычнае заданне (аналіз тэксту).

МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА АРГАНІЗАЦЫІ І ВЫКАНАННІ САМАСТОЙНАЙ РАБОТЫ СТУДЭНТАЎ

Самастойная работа студэнтаў, якая праводзіцца ў межах вучэбнай дысцыпліны «Гісторыя беларускай літаратуры XIX стагоддзя», можа быць арыентавана на дэталёвае знаёмства з літаратурай, з творчасцю таго ці іншага пісьменніка, на паглыбленае прачытанне асобнага твора. Сумесная работа выкладчыка і студэнтаў можа змяшчаць таксама складанне бібліяграфіі па адной з тэм вучэбнай дысцыпліны, слоўніка літаратуразнаўчых тэрмінаў, падрыхтоўку рэфератаў, дакладаў і прэзентацый.